serat sabdatama
SERAT SABDATAMA
R.Ng. Ronggowarsito
Gambuh
Rasaning tyas kayungyun, Angayomi lukitaning kalbu,
Gambir wana kalawan hening ing ati, Kabekta kudu pitutur, Sumingkiring
reh tyas mirong.
Hati serasa kuat berhasrat, merengkuh kata hati nurani, dengan
keheningan kalbu, ingin menyampaikan nasehat, melenyapkan kotoran dalam
hati.
Den samya amituhu, Ing sajroning Jaman Kala Bendu, Yogya
samyanyenyuda hardaning ati, Kang anuntun mring pakewuh, Uwohing
panggawe awon.
Perhatikanlah, di zaman Kala Bendu, seyogyanya meredam gejolak nafsu, yang berakibat salah kaprah, “buah karya” perbuatan hina.
Ngajapa tyas rahayu, Ngayomana sasameng tumuwuh, Wahanane
ngendhakke angkara klindhih, Ngendhangken pakarti dudu, Dinulu luwar
tibeng doh.
Tumbuhkanlah kesucian hati, Melindungi terhadap sesama, Dengan jalan
meredam nafsu angkara, Menyingkirkan perilaku batin yang nista, Agar
terbuang jauh dari kehidupanmu.
Beda kang ngaji mumpung, Nir waspada rubedane tutut,
Kakinthilan manggon anggung atut wuri, Tyas riwut ruwet dahuru, Korup
sinerung agoroh.
Lain halnya yang aji mumpung, Hilangnya kewaspadaan, godaan
selalu datang, Menjadi beban langkah kehidupan, Hati senantiasa gundah
dan gelisah, Hidupnya larut dalam kedustaan.
Ilang budayanipun, Tanpa bayu weyane ngalumpuk,
Sakciptane wardaya ambebayani, Ubayane nora payu, Kari ketaman
pakewoh, Lenyap kebudayaannya.
Hilanglah kemuliaan akhlaknya, tiada lagi kebaikan, selalu buruk
sangka, Apa yang dipikir serba membahayakan, Sumpah dan janjinya tiada
yang percaya, Akhirnya menanggung malu sendiri, Lenyaplah keluhuran
budinya.
Rong asta wus katekuk, Kari ura-ura kang pakantuk,
Dandanggula lagu palaran sayekti, Ngleluri para leluhur, Abot ing sih
swami karo.
Kedua tangan terlipat (di dada), Tinggalah bersenandung dengan merdu,
Dandang gula palaran tentunya, Mengenang jasa para leluhur, Beratnya
perjuangan hidup ini, (yang mengabaikan bingung sendiri).
Galak gangsuling tembung, Ki Pujangga
panggupitanipun, Rangu-rangu pamanguning reh harjanti, Tinanggap prana
tumambuh, Katenta nawung prihatos.
Istilahnya, Ki Pujangga sebisanya berkarya yang terbaik, diselami dengan niat yang suci, terus menerus dalam “laku” prihatin.
Wartine para jamhur, Pamawasing warsita datan wus, Wahanane apan owah angowahi, Yeku sansaya pakewuh, Ewuh aya kang linakon.
Menurut pendapat para ahli, Telaah Warsita tak pernah usai, walau caranya berubah-merubah, Jadinya semakin bingung, Bingung apa yang hendak lakukan.
Sidining Kala Bendu, Saya ndadra hardaning tyas limut,
Nora kena sinirep limpating budi, Lamun durung mangsanipun, Malah
sumuke angradon.
Hukuman di zaman Kala Bendu, Nafsu angkara murka kian tak
terkendali, Budi mulia tak mampu meredamnya lagi, Bila belum saatnya
datang ampunan Tuhan, Suasana panas terasa membara.
Ing antara sapangu, Pangungaking kahanan wus
mirud, Morat-marit panguripaning sesami, Sirna katentremanipun, Wong
udrasa sak anggon-anggon.
Dalam suatu kurun waktu, Keadaan semakin kacau, Penghidupan manusia
kian morat-marit, Ketenteraman telah sirna, Suara rintihan dan gerutu di
mana-mana.
Kemang isarat lebur, Bubar tanpa daya
kabarubuh, Paribasan tidhem tandhaning dumadi, Begjane ula
dahulu, Cangkem silite angaplok.
Segala pertanda kehancuran, seolah-olah hati dikuasai ketakutan, Yang
beruntung adalah ular berkepala dua, Kepala dan pantatnya dapat
mencaplok.
Ndhungkari gunung-gunung, Kang geneng-geneng padha
jinugrug, Parandene tan ana kang nanggulangi, Wedi kalamun
sinembur, Upase lir wedang umob.
Gunung-gunung digempur, Yang kokoh berdiri diruntuhkan, Namun tiada yang berani mencegah, Takut jika “disembur” (bisa ular), Bisa ular bagaikan air mendidih.
Kalonganing kaluwung, Prabanira kuning abang biru,
Sumurupa iku mung soroting warih, Wewarahe para Rasul, Dudu jatining
Hyang Manon.
Lengkungan warna-warni pelangi, Yang berwarna kuning, merah, biru,
Hanyalah cahaya pantulan air, Menurut ajaran rasul, bukanlah Tuhan
yang sebenarnya.
Supaya pada emut, Amawasa benjang jroning tahun, Windu
kuning kono ana wewe putih, Gegamane tebu wulung, Arsa angrebaseng
wedhon.
Agar menjadi eling, Kelak bila sudah menginjak tahun, “windu kuning” akan ada “wewe putih” (istri gendruwo berkulit putih), bersenjatakan tebu hitam, akan menghancurkan wedhon (hantu pocongan). (Sebuah ramalan yang perlu dipecahkan).
Rasa wes karasuk, Kesuk lawan kala mangsanipun,
Kawisesa kawasanira Hyang Widhi, Cahyaning wahyu tumelung, Tulus tan
kena tinegor.
Petunjuk telah merasuk dalam batin, Bila telah tiba waktunya, Atas
kehendak Tuhan YME, Cahaya anugerah akan turun, Sungguh tak bisa
dielakkan.
Karkating tyas katuju, Jibar-jibur adus banyu
wayu, Yuwanane turun-temurun tan enting, Liyan praja samyu
sayuk, Keringan saenggon-enggon.
Kehendak dan segala asa dalam hati, “Mengguyur badan dengan air
basi” (penuh prihatin), Demi keselamatan anak turun semua, Dengan
Negara lain penuh kedamaian, (Bangsa) dihormati di manapun.
Tatune kabeh tuntum, Lelarane waluya sadarum, Tyas
prihatin ginantun suka mrepeki, Wong ngantuk anemu kethuk, Isine dinar
sabokor.
Luka dan derita telah sirna, Penyakitnya hilang datanglah
anugrah, Keprihatinan berganti menjadi suka cita, Ibarat orang ngantuk
memperoleh kethuk (gong kecil), yang isinya emas sebesar bokor.
Amung padha tinumpuk, Nora ana rusuh colong jupuk, Raja
kaya cinancangan aneng nyawi, Tan ono nganggo tinunggu, Parandene tan
cinolong.
Rejeki mudah
didapat di mana-mana, Tiada lagi kerusuhan, pencurian dan
kehilangan, Ibaratnya hewan piaraan diikat di luar, Tanpa dijaga
keamanannya, Namun tak ada yang mencurinya.
Diraning durta katut, Anglakoni ing panggawe
runtut, Tyase katrem kayoman hayuning budi, Budyarja marjayaneng
limut, Amawas pangesthi awon.
Yang semula gemar berbuat angkara, Lalu berubah ikut menjadi baik,
Hatinya larut ke dalam suasana keluhuran budi, Kebaikan telah
menyirnakan keburukan.
Ninggal pakarti dudu, Pradapaning parentah ginugu, Mring
pakaryan saregep tetep nastiti, Ngisor ndhuwur tyase jumbuh, Tan ana
wahon winahon.
Orang berbondong meninggalkan perbuatan tercela, Segala perintah baik
dipatuhi, Bekerja dengan rajin dan teliti, (Kelas) “bawah” &
(kelas) “atas” hatinya bersatu, Tiada lagi sikap saling mencela.
Ngratani sapraja agung, Keh sarjana sujana ing
kewuh, Nora kewran mring caraka agal alit, Pulih duk jaman
rumuhun, Tyase teteg teguh tanggon
Kebaikan menerangi seluruh negeri, Banyak ilmuwan, Tidak takut pada
pembesar maupun orang kecil, Kembali seperti zaman dahulu, Sikapnya
tidak ragu, teguh, tidak plin plan.
Tidak ada komentar:
Posting Komentar